Πριν από δύο χρόνια, τέτοιες μέρες, στο ανέφελο 2018, όταν η Ε.Ε. και η ευρωζώνη πορεύονταν με την πεποίθηση ότι η κρίση ήταν παρελθόν και η Ελλάδα είχε ολοκληρώσει τη μνημονιακή της τιμωρία, το σταθερά «άτυπο» και εκτός θεσμικού πλαισίου της Ε.Ε. Eurogroup αποφάσιζε να δρομολογήσει μια ριζική μεταρρύθμιση του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, του ESM, που θα τον καθιστούσε περίπου ένα ευρωπαϊκό ΔΝΤ, με καθοριστικό ρόλο τόσο στις κρατικές όσο και στις τραπεζικές διασώσεις.
Από προχθές, αυτή η μετεξέλιξη του ESM μπήκε στην τελική ευθεία, με την προοπτική να αποκτήσει από το 2022 και μετά τους πρώτους νέους «πελάτες», υπερχρεωμένα κράτη ή φορτωμένες με τα «κόκκινα» δάνεια της πανδημίας τράπεζες. Το ότι η Ελλάδα, με το εφιαλτικά φουσκωμένο λόγω πανδημίας χρέος, στο 210% του ΑΕΠ, είναι πρώτη στη «λίστα αναμονής» του νέου ESM είναι προφανές.
Πρακτικά, ο ESM, που σήμερα είναι ο μεγαλύτερος δανειστής της Ελλάδας κατέχοντας περισσότερο από το 60% του χρέους της, θα αποκτήσει ακόμη πιο θηριώδεις εξουσίες απέναντι στις υπερχρεωμένες χώρες, θα επεκτείνει τον ρόλο του και στην εκκαθάριση των προβληματικών τραπεζών και θα γίνει διαμεσολαβητής μεταξύ μιας υπερχρεωμένης χώρας και των πιστωτών της σε περίπτωση «κουρέματος» χρέους, τύπου PSI. Κι όλα αυτά, παραμένοντας διακρατικό, «ανεξάρτητο» όργανο των 19 της ευρωζώνης, χωρίς υποχρέωση λογοδοσίας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ή το Συμβούλιο των 27.
Το πνεύμα... Σόιμπλε
Το 2018, όταν δρομολογήθηκε η μεταρρύθμιση, τίποτε δεν πρόδιδε ότι ένα «ευρωπαϊκό ΔΝΤ» θα αποκτούσε τόσο σύντομα «πελάτες». Η πανδημία κατεδάφισε βεβαιότητες και εφησυχασμούς κι έτσι, εκτός από την Ελλάδα, τουλάχιστον άλλες 7 χώρες, με πρώτη την Ιταλία, βρίσκονται στη ζώνη υψηλού κινδύνου.
Και, ενώ η συζήτηση για διαγραφή μέρους του χρέους που δημιούργησε η πανδημία έχει γίνει σχεδόν αυτονόητη, το Eurogroup της Δευτέρας αποφάσισε ακριβώς τώρα να επανέλθει στο πνεύμα... Σόιμπλε: υπενθύμισε ότι μετά την πανδημία μπορεί να ακολουθήσει ένας μακρύς δημοσιονομικός χειμώνας σκληρής εποπτείας από τον ESM, που θα κάνει την ενισχυμένη εποπτεία να μοιάζει ανοιξιάτικη λιακάδα.
Αυτή η «λεπτομέρεια» διέφυγε εντελώς από τα ανάλαφρα τουίτς του πρωθυπουργού και τις πανηγυρικές δηλώσεις του υπουργού Οικονομικών για την εκταμίευση των 767 εκατ. ευρώ. Καμιά αναφορά. Η απόφαση των 19 για τη μεταρρύθμιση του ESM, που θα επικυρωθεί από την ευρωομάδα των πρωθυπουργών τον Ιανουάριο, εξηφανίσθη από ειδησεογραφία και δημόσιες δηλώσεις. Σαν να μη αφορά ουδόλως την Ελλάδα. Κι ας αφορά πρωτίστως αυτήν, αν πάρουμε υπόψη την έκθεση του ΔΝΤ για τη «βιωσιμότητα» του ελληνικού χρέους (δημοσιοποιήθηκε και αυτή τη Δευτέρα), το οποίο στο δυσμενές σενάριο είναι κάτι παραπάνω από αβίωτο.
Τι λέει η απόφαση του Eurogroup για τη μεταρρύθμιση του ESM;
● Στο ανακοινωθέν της Δευτέρας το βάρος δίνεται στην τραπεζική διάσταση της μεταρρύθμισης, δηλαδή στη μετεξέλιξη του ESM, με τα κεφάλαια των 500 δισ. ευρώ, σε κοινό έσχατο καταφύγιο (backstop) για τα κράτη-μέλη της ευρωζώνης και τις τράπεζές τους.
● Το «καταφύγιο» θα έχει τη μορφή ενός πιστωτικού ορίου που θα παρέχει ο ESM στο Ενιαίο Ταμείο Εξυγίανσης (SRF), τον μηχανισμό εκκαθάρισης ή ανακεφαλαιοποίησης προβληματικών τραπεζών. Ως προϋπόθεση αυτής της πιστωτικής κάλυψης από μελλοντικές κρίσεις τραπεζικού χρέους είχε τεθεί η δραστική μείωση των μη εξυπηρετούμενων δανείων και η αλλαγή των νομοθετικών πλαισίων αφερεγγυότητας.
● Για να μη θεωρηθεί ότι, εν μέσω πανδημίας και νέας γενιάς επισφαλών δανείων, το Eurogroup είναι εκτός τόπου και χρόνου, το ανακοινωθέν αναγνωρίζει ότι η κρίση «είναι πιθανό να διακόψει ή να επιβραδύνει τις ευνοϊκές τάσεις των τελευταίων ετών» και προαναγγέλλει ότι, σε συνεργασία με την ΕΚΤ, την Ευρ. Επιτροπή, την Ευρωπαϊκή Αρχή Τραπεζών και τον Ενιαίο Μηχανισμό Εξυγίανσης (σ.σ. έχουν και οι ίδιοι μπερδευτεί από τον πληθωρισμό παράλληλων πόλων εξουσίας), θα αξιολογηθεί η κατάσταση των τραπεζών στα μέσα του 2021 με νέα πανευρωπαϊκά stress tests. Από αυτά είναι προφανές ότι θα προκύψουν οι πρώτοι «πελάτες» του νέου ESM.
● Εδώ, βεβαίως, το Eurogroup αποφεύγει να πάρει σαφή θέση στη συζήτηση που έχει ανοίξει από κεντρικούς τραπεζίτες της ευρωζώνης (περιλαμβανομένου και του δικού μας Γ. Στουρνάρα) για αναθεώρηση της Οδηγίας «bail in», δηλαδή της κάλυψης των τραπεζικών ζημιών με ίδια μέσα (μέτοχοι, ομολογιούχοι, μεγάλοι καταθέτες), ώστε να εξαιρεθούν πλήρως οι καταθέσεις από υποχρεωτικά «κουρέματα» τύπου Κύπρου.
● Αξιοσημείωτη είναι η εκτενής αναφορά του Eurogroup στην Ελλάδα, η οποία φαίνεται ότι έχει αναλάβει περαιτέρω δεσμεύσεις που προς το παρόν αγνοούμε ή έχουν χαθεί στον ορυμαγδό της πανδημίας. Πέραν των επαίνων για τον νέο πτωχευτικό νόμο, το Eurogroup αναφέρεται σε ελληνικές δεσμεύσεις για «πρόσθετες στοχευμένες προσπάθειες με στόχο την περαιτέρω αύξηση της αποτελεσματικότητας των πλαισίων αφερεγγυότητας που θα βελτιώνουν την ανθεκτικότητα των τραπεζών και θα μειώνουν τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια».
Για τις κρατικές διασώσεις
Η προχθεσινή ανακοίνωση του Eurogroup εστιάζει στον νέο ρόλο του ESM ως καταφυγίου για τις τραπεζικές διασώσεις, στο οποίο υπήρχαν μέχρι τώρα διαφωνίες (κυρίως γερμανικές, λόγω της αλλεργίας του Βερολίνου στην εποπτεία επί του τραπεζικού του συστήματος). Αυτό, ωστόσο, ίσως δεν είναι το κυριότερο που μπορεί να πάρει μια διάσταση μελλοντικής «απειλής» για την Ελλάδα. Η μεταρρύθμιση της Συνθήκης του ESM (η πρώτη από το 2012) προβλέπει ακόμη:
■ Την άμεση εμπλοκή του ESM στον σχεδιασμό μελλοντικών προγραμμάτων δανεισμού υπερχρεωμένων κρατών. Αυτό σημαίνει ότι τα μνημόνια του μέλλοντός μας θα καταρτίζονται από ένα διακρατικό, εκτός θεσμικού πλαισίου της Ε.Ε. όργανο, στο οποίο οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται με ομοφωνία ή ειδική πλειοψηφία, αλλά με βάση την κλείδα κατανομής των «μετόχων». Με δεδομένο ότι η Γερμανία κατέχει το 27% και μαζί με τους πιστότερους συμμάχους της υπερβαίνει κατά πολύ το 30%, καμιά απόφαση δεν είναι δυνατό να ληφθεί χωρίς τη συναίνεσή της.
■ Την προσφορά πιο «ευέλικτων προληπτικών πιστωτικών γραμμών» σε κράτη-μέλη, προκειμένου να αποφευχθεί η κλιμάκωση μιας κρίσης χρέους. Φυσικά, με τη συνοδεία μνημονίων και δημοσιονομικών υποχρεώσεων. Τέτοιες «γραμμές» πρόσφερε ο ESM και για την αντιμετώπιση της πανδημίας και δεν είναι τυχαίο ότι κανένα κράτος-μέλος μέχρι στιγμής δεν έχει ανταποκριθεί στην «προσφορά» του.
■ Τον ενισχυμένο ρόλο του στην επιτήρηση των κρατών-μελών που έχουν «ευάλωτο» χρέος και δημοσιονομικά μεγέθη και, κυρίως, την αξιολόγηση της βιωσιμότητας του χρέους των χωρών της ευρωζώνης. Αυτό καθιστά τον ESM περισσότερο από όλα ένα καθαυτό ευρωπαϊκό ΔΝΤ, αφού εκτός από εκθέσεις βιωσιμότητας χρέους, θα έχει και τον ρόλο του διαμεσολαβητή ανάμεσα στα κράτη και τους πιστωτές τους, σε περίπτωση στάσης πληρωμών και κουρέματος χρέους.
Δηλαδή, θα είναι διαχειριστής PSI, φυσικά με οδυνηρές δεσμεύσεις για τις χώρες, όπως συνέβη στην Ελλάδα το 2012. Γι’ αυτό και τα ομόλογα που θα εκδίδονται από το 2022 και μετά θα ενσωματώνουν σκληρές «ρήτρες συλλογικής δράσης», ώστε να αποτρέπεται το ενδεχόμενο αποσκίρτησης κατόχων ομολόγων από μια αναδιάρθρωση χρέους. Αυτό, όμως, μπορεί να ανεβάσει το κόστος δανεισμού, που σήμερα είναι σχεδόν μηδενικό.
Δύο ερωτήματα προκύπτουν από την εξέλιξη και από την ευκολία με την οποία οι 19 της ευρωζώνης υιοθέτησαν αυτή τη μεταρρύθμιση: Πρώτον, σε ποιο βαθμό πραγματικά πιστεύουν ότι μπορεί να εφαρμοστεί, τη στιγμή που η πανδημία έχει ανατρέψει τα πάντα. Δεύτερον, αν πίσω από αυτή τη μεταρρυθμιστική σπουδή κρύβεται η πεποίθηση ότι μεγάλο μέρος των νέων χρεών τελικά θα διαγραφούν μέσω της ΕΚΤ, ώστε η επανεκκίνηση υπό την εποπτεία του ευρωπαϊκού ΔΝΤ, του νέου ESM, να γίνει με βιώσιμα χρέη για τα κράτη της ευρωζώνης.
Το ΔΝΤ και το... σχεδόν βιώσιμο ελληνικό χρέος
Η μετεξέλιξη του ESM σημαίνει ότι το ΔΝΤ χάνει το μονοπώλιο στην αξιολόγηση της βιωσιμότητας του χρέους των χωρών της ευρωζώνης. Από αυτή την άποψη η δεύτερη μεταμνημονιακή αξιολόγηση του ΔΝΤ για την Ελλάδα που δημοσιοποιήθηκε τη Δευτέρα αποκτά και μια διάσταση «παρακαταθήκης». Θα υπάρξει, βεβαίως, κι άλλη ανάλυση βιωσιμότητας το 2021, αλλά αυτή που περιλαμβάνεται στην τελευταία έκθεσή του ήδη επισημαίνει διακριτικά τον κίνδυνο το ελληνικό χρέος να καταστεί μη βιώσιμο, πράγμα που θα οδηγούσε την Ελλάδα στην αγκαλιά του ESM.
«Η μεσοπρόθεσμη βιωσιμότητα του χρέους παραμένει ισχυρή υπό σταθερές μακροοικονομικές δοκιμασίες πίεσης, αλλά η ικανότητα της Ελλάδας να εξυπηρετήσει το χρέος της μπορεί να επιδεινωθεί σε ένα δυσμενές σενάριο COVID-19», λέει το ΔΝΤ, επισημαίνοντας τον κίνδυνο να βρεθεί η χώρα μπροστά σε μεγάλα κενά χρηματοδότησης σε περίπτωση παράτασης του σοκ της πανδημίας.
Σε αυτό το δυσμενές σενάριο το ΔΝΤ προβλέπει ότι το χρέος θα μείνει πάνω από τα 200% του ΑΕΠ μέχρι το 2026, ενώ οι χρηματοδοτικές ανάγκες θα κυμανθούν από 23,2% του ΑΕΠ το 2021 έως 19% το 2024. Ενώ, λοιπόν, για το διάστημα μέχρι το 2023 το ΔΝΤ εκτιμά ότι οι ανάγκες χρηματοδότησης του ελληνικού δημοσίου θα καλυφθούν πλήρως χάρη και στο Ταμείο Ανάκαμψης, το 2024 καταγράφεται το πρώτο χρηματοδοτικό κενό, ίσο με 2,1% του ΑΕΠ. «Οι επιλογές στην περίπτωση αυτού του σεναρίου», λέει το ΔΝΤ, «συνεπάγονται ένα συνδυασμό ισχυρού δημοσιονομικού περιορισμού ή/και περαιτέρω χρηματοοικονομικής στήριξης από Ευρωπαίους εταίρους». Αυτή η φράση δεν είναι παρά μια περιφραστική απόδοση της λέξης «μνημόνιο».
